Người bệnh được chẩn đoán viêm tụy cấp và có y lệnh nhịn ăn uống hoàn toàn (NPO). Khi người bệnh hỏi vì sao phải nhịn ăn, điều dưỡng nên trả lời như thế nào?

Lý do nhịn ăn uống (NPO) ở người bệnh viêm tụy cấp

Viêm tụy cấp (acute pancreatitis) là bệnh lý viêm xảy ra do nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó các men tiêu hóa bị hoạt hóa bất thường ngay trong tuyến tụy, dẫn đến quá trình tự tiêu hủy (autodigestion) chính mô tụy. Ở trạng thái sinh lý bình thường, các men phân giải protein do tụy bài tiết như trypsinogen chỉ được hoạt hóa sau khi đến tá tràng. Tuy nhiên, trong viêm tụy cấp, các men này bị hoạt hóa sớm ngay trong tụy, gây tổn thương nhu mô tụy, từ đó dẫn đến phản ứng viêm nặng, phù nề và thậm chí hoại tử.

Xét theo cơ chế bệnh sinh này, trọng tâm điều trị là cho tuyến tụy được nghỉ ngơi tối đa nhằm ngăn bài tiết thêm men và làm dịu phản ứng viêm. Khi thức ăn vào dạ dày và tá tràng, các hormone như cholecystokinin và secretin được bài tiết, kích thích mạnh chức năng ngoại tiết của tụy. Lượng lớn men tiêu hóa được bài tiết sẽ tiếp tục kích thích và gây tổn thương thêm cho mô tụy vốn đã bị tổn thương, làm viêm nặng lên, đau tăng và tăng nguy cơ tiến triển thành hội chứng đáp ứng viêm toàn thân (SIRS) hoặc suy đa cơ quan. Vì vậy, nhịn ăn uống (NPO) là can thiệp cơ bản và quan trọng nhất giúp cắt bỏ tận gốc kích thích ngoại tiết, tạo điều kiện cho tụy tự phục hồi.

Trong phần tóm tắt của tài liệu tham khảo cũng nêu rõ lý do truyền thống trì hoãn ăn đường miệng ở người bệnh viêm tụy cấp là "để phòng ngừa kích thích men tụy (prevent enzyme stimulation)" ^[1]. Điều này cho thấy mục đích của nhịn ăn không đơn thuần là làm trống đường tiêu hóa, mà là ức chế chính sự bài tiết men tụy để chặn đứng quá trình tự tiêu hủy.

Phân tích từng phương án như sau.

1. "Để ổn định đường huyết do chức năng tụy bị suy giảm ạ."
Đây là vấn đề cần cân nhắc khi có suy giảm chức năng nội tiết (bài tiết insulin) trong viêm tụy mạn hoặc sau cắt tụy. Trong giai đoạn cấp của viêm tụy cấp, mục đích nhịn ăn ưu tiên là ngăn quá trình tự tiêu hủy do men ngoại tiết, chứ không phải do suy giảm chức năng nội tiết.

2. "Để phòng ngừa thức ăn trào vào đường thở gây hít sặc ạ."
Phòng ngừa hít sặc là lý do chính khi cho nhịn ăn ở người bệnh giảm ý thức hoặc có rối loạn nuốt. Đây không phải cơ sở sinh lý bệnh trực tiếp của việc nhịn ăn ở người bệnh viêm tụy cấp.

3. "Để sẵn sàng mổ cấp cứu ngay nếu tình trạng nặng lên ạ."
Viêm tụy cấp về nguyên tắc chủ yếu được điều trị bảo tồn; phẫu thuật chỉ được thực hiện hạn chế khi có biến chứng như hoại tử nhiễm trùng hay hội chứng chèn ép khoang. Giải thích nhịn ăn như một bước chuẩn bị thường quy cho mổ cấp cứu là không sát với nguyên tắc điều trị cụ thể của bệnh này.

4. "Để thuốc điều trị được hấp thu tốt hơn tại đường tiêu hóa ạ."
Điều trị thuốc trong viêm tụy cấp (giảm đau, dịch truyền, kháng sinh...) chủ yếu qua đường tĩnh mạch. Nhịn ăn không nhằm mục đích hỗ trợ hấp thu thuốc tại đường tiêu hóa.

5. "Để ức chế bài tiết men tụy vốn đang tiêu hủy chính tuyến tụy ạ."
Đây là đáp án đúng. Nhịn ăn giúp loại bỏ kích thích của thức ăn vào đường tiêu hóa, làm giảm bài tiết các hormone như cholecystokinin, từ đó ức chế bài tiết men ngoại tiết của tụy. Đây là cơ chế trực tiếp nhất giúp ngừng quá trình tự tiêu hủy, giảm viêm và thúc đẩy hồi phục, đúng với nguyên tắc "phòng ngừa kích thích men tụy" nêu trong tài liệu tham khảo ^[1].

Tuy nhiên, một cập nhật quan trọng mà tài liệu tham khảo gợi ý là việc nhịn ăn kéo dài theo kiểu truyền thống có thể làm tăng quá trình dị hóa (catabolism) và tăng nguy cơ chuyển vị vi khuẩn (bacterial translocation), khiến tiên lượng người bệnh xấu đi ^[1]. Nghiên cứu này kiểm chứng giả thuyết rằng ở người bệnh viêm tụy cấp mức độ nhẹ và trung bình, việc cho ăn đường miệng sớm (IOF) trong vòng 24 giờ nhập viện giúp rút ngắn thời gian nằm viện (LOHS) mà không làm tăng tỷ lệ biến chứng so với cho ăn đường miệng theo cách truyền thống (COF) sau 48~72 giờ ^[1]. Điều này cho thấy nguyên tắc nhịn ăn vẫn còn giá trị, nhưng khi tình trạng người bệnh đã ổn định thì việc tái lập dinh dưỡng đường ruột sớm sẽ có lợi hơn trong việc ngăn teo niêm mạc ruột và duy trì chức năng miễn dịch — một xu hướng thay đổi của thực hành dựa trên bằng chứng.