Người bệnh sau phẫu thuật cắt tuyến giáp được 8 giờ than cảm giác căng tức vùng cổ và khó thở, biểu hiện bồn chồn không yên. Kết quả thăm khám như sau. Can thiệp điều dưỡng nào cần thực hiện ĐẦU TIÊN?

Khó thở kèm cảm giác căng tức vùng cổ sau cắt tuyến giáp là tình huống cấp cứu, phải nghĩ ngay đến khối máu tụ do chảy máu vùng mổ gây chèn ép đường thở. Việc ưu tiên đầu tiên là đánh giá băng vết mổ và ống dẫn lưu để xác định có chảy máu hay không. Hạ canxi máu cũng là biến chứng sau mổ, nhưng trước hết phải loại trừ chèn ép đường thở là nguyên nhân trực tiếp gây khó thở.

Khối máu tụ vùng cổ sau mổ – tình huống cấp cứu cần nghĩ đến đầu tiên

Sau cắt tuyến giáp 8 giờ, người bệnh than căng tức vùng cổ, khó thở và bồn chồn không yên là bệnh cảnh lâm sàng điển hình của khối máu tụ vùng cổ (cervical hematoma) sau mổ. Đây là biến chứng hiếm gặp sau phẫu thuật tuyến giáp nhưng có thể đe dọa tính mạng ^[1]. Khi máu từ vùng mổ tụ lại trong khoang hẹp của hố tuyến giáp (thyroid bed), khối máu tụ có thể chèn ép trực tiếp khí quản và nhanh chóng dẫn đến tắc nghẽn đường thở ^[2].

Dấu hiệu sinh tồn của người bệnh cho thấy huyết áp 148/90 mmHg, mạch 108 lần/phút, nhịp thở 26 lần/phút, tức có nhịp tim nhanh, thở nhanh và tăng huyết áp nhẹ. Đây là hậu quả phối hợp của tình trạng thiếu oxy do chèn ép đường thở làm hoạt hóa hệ thần kinh giao cảm, cùng với đau và lo lắng. Biểu hiện bồn chồn, kích thích (agitation) cũng là một chỉ điểm lâm sàng quan trọng của thiếu oxy.

Xét nghiệm máu cho thấy canxi 7,2 mg/dL, tương ứng với hạ canxi máu (hypocalcemia); tuy nhiên, hạ canxi máu do suy tuyến cận giáp sau cắt tuyến giáp thường xuất hiện từ từ sau 24–48 giờ. Vì vậy, khó thở xảy ra ở giai đoạn cấp là 8 giờ sau mổ khó có thể quy cho hạ canxi máu là nguyên nhân hàng đầu. Hơn nữa, riêng hạ canxi máu không giải thích được cảm giác căng tức vùng cổ. Do đó, bảo đảm thông thoáng đường thở phải được ưu tiên hơn các can thiệp cho hạ canxi máu (nghiệm pháp gây tetany, dùng chế phẩm canxi).

Can thiệp ưu tiên hàng đầu của điều dưỡng khi nghi ngờ chèn ép đường thở

Khi nghi ngờ khối máu tụ vùng cổ, can thiệp cần thực hiện trước tiên là đánh giá tình trạng băng vết mổ và ống dẫn lưu vùng cổ. Phải nhanh chóng kiểm tra mức độ phù nề vùng mổ, mức độ thấm máu (oozing) của băng, sự thông thoáng (patency) của ống dẫn lưu và lượng dịch dẫn lưu. Nếu ống dẫn lưu bị gập hoặc bị cục máu đông (clot) làm tắc, khối máu tụ có thể tích tụ rất nhanh. Vai trò then chốt của điều dưỡng là qua thăm khám trực tiếp này phát hiện sớm nguyên nhân chèn ép đường thở, báo cáo bác sĩ để nhanh chóng thực hiện xử trí cấp cứu cần thiết (cắt chỉ khâu, dẫn lưu khối máu tụ…).

Chèn ép đường thở do khối máu tụ vùng cổ có thể diễn tiến xấu đi rất nhanh trong vài phút đến vài giờ. Trường hợp nặng có thể dẫn đến các biến chứng đường thở nghiêm trọng như hẹp khí quản (tracheal stenosis) hoặc rò khí quản (tracheal fistula), khi đó cần đến kỹ thuật kiểm soát đường thở khó như đặt nội khí quản bằng ống soi mềm khi bệnh nhân tỉnh (awake fiberoptic intubation) ^[3]. Vì vậy, chuẩn bị bộ mở khí quản là bước dự phòng cho tình huống xấu, nhưng không phải là can thiệp thực hiện đầu tiên để giải quyết trực tiếp nguyên nhân khó thở hiện tại. Khuyến khích hít thở sâu và ho là can thiệp nhằm tống xuất dịch tiết đường thở, nhưng trong tình huống đường thở bị chèn ép từ bên ngoài thì khó mang lại hiệu quả, thậm chí làm tăng áp lực trong lồng ngực và khiến người bệnh khó chịu hơn.