Người bệnh mắc bệnh viêm ruột đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch methotrexate (Methotrexate) cần được theo dõi định kỳ bằng xét nghiệm nào?

Kỹ thuật điều dưỡng trọng tâm: Theo dõi người bệnh dùng methotrexate (Methotrexate, MTX)

Methotrexate (Methotrexate) là thuốc ức chế miễn dịch được sử dụng không chỉ trong bệnh viêm ruột mà còn trong nhiều bệnh tự miễn khác như viêm khớp dạng thấp. Đây là thuốc kháng chuyển hóa (Antimetabolite) ức chế phân bào, nên tác động mạnh lên các tế bào phân chia nhanh. Nhờ đó thuốc đạt hiệu quả làm giảm viêm tại khớp, nhưng đồng thời cũng ức chế tế bào gốc tạo máu ở tủy xương (Bone marrow) – nơi có tốc độ phân chia mạnh – gây ức chế tủy xương (Myelosuppression).

Khi ức chế tủy xương xảy ra, việc sản xuất cả ba thành phần chính của máu là bạch cầu, hồng cầu và tiểu cầu đều giảm. Giảm bạch cầu (giảm bạch cầu, Leukopenia) làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn; giảm tiểu cầu (giảm tiểu cầu, Thrombocytopenia) làm tăng nguy cơ chảy máu; còn khi hematocrit (Hematocrit, HCT) – chỉ số của hồng cầu – giảm thì người bệnh có thể mệt mỏi, xanh xao do thiếu máu. Ngoài ra, methotrexate được chuyển hóa tại gan nên độc tính gan (Hepatotoxicity) cũng là một tác dụng phụ quan trọng. Vì vậy, phát hiện sớm các độc tính này trong suốt quá trình điều trị là điều quan trọng hàng đầu.

Vì sao là công thức máu toàn phần (CBC)?
Các tài liệu bằng chứng được trích dẫn cho thấy rõ việc theo dõi định kỳ công thức máu toàn phần (Complete Blood Count, CBC) và xét nghiệm chức năng gan (Liver Function Test, LFT) là khuyến cáo chuẩn cho người bệnh đang dùng methotrexate ^[1]. Một nghiên cứu đã theo dõi trên người bệnh dùng methotrexate các men gan như alanin aminotransferase (ALT), aspartat aminotransferase (AST) cùng với số lượng bạch cầu (WBC), hematocrit (HCT), thể tích trung bình hồng cầu (MCV) và số lượng tiểu cầu (PLT) ^[1]. Tất cả các chỉ số này đều nằm trong công thức máu toàn phần và xét nghiệm chức năng gan.

Một nghiên cứu khác cũng phân tích biến đổi của các chỉ số huyết học trong 12 tuần sau khi bắt đầu điều trị methotrexate và đánh giá mối tương quan của những thay đổi này với đáp ứng điều trị cũng như mức độ hoạt động của bệnh ^[2]. Điều này gợi ý rằng methotrexate không chỉ gây độc tính, mà chính sự thay đổi của các chỉ số tế bào máu còn là dấu hiệu quan trọng dự báo đáp ứng của người bệnh với thuốc. Nói cách khác, theo dõi biến đổi bạch cầu, tiểu cầu, hemoglobin/hematocrit qua công thức máu toàn phần là cơ sở thiết yếu để phát hiện sớm ức chế tủy xương – tác dụng phụ nghiêm trọng của thuốc – và can thiệp điều dưỡng, điều chỉnh liều hoặc ngừng thuốc khi cần.

Phân tích các lựa chọn và phán đoán điều dưỡng
* 1. Điện não đồ (EEG): Độc tính chính của methotrexate tập trung ở tủy xương và gan; độc tính trực tiếp trên hệ thần kinh trung ương không phải là đối tượng theo dõi ưu tiên.
* 2. Đo chức năng hô hấp (PFT): Methotrexate hiếm khi gây viêm phổi kẽ, nhưng xét nghiệm này chỉ được thực hiện để chẩn đoán khi xuất hiện triệu chứng. Ưu tiên hàng đầu trong theo dõi định kỳ vẫn là đánh giá ức chế tủy xương và độc tính gan.
* 3. Siêu âm tim (Echocardiography): Methotrexate không có báo cáo về độc tính tim đáng kể nên đây không phải xét nghiệm theo dõi định kỳ.
* 4. Công thức máu toàn phần (CBC): Đây là đáp án đúng. Xét nghiệm giúp kiểm tra số lượng tất cả các tế bào máu được sinh ra từ tủy xương, qua đó phát hiện sớm tình trạng ức chế tủy do thuốc. Các tài liệu bằng chứng cũng nêu rõ WBC, HCT, PLT là những chỉ số theo dõi chính ^[1][2].
* 5. Khí máu động mạch (ABGA): Là xét nghiệm đánh giá trao đổi khí ở phổi và cân bằng toan – kiềm, không liên quan đến theo dõi định kỳ tác dụng phụ của methotrexate.

Do đó, khi chăm sóc người bệnh dùng methotrexate, điều dưỡng cần tuân thủ lịch lấy máu định kỳ, đặc biệt đánh giá kỹ xem bạch cầu, tiểu cầu, hemoglobin có giảm dưới ngưỡng bình thường hay không (ức chế tủy xương) và AST/ALT có tăng hay không (độc tính gan). Nếu ghi nhận bất thường như số lượng bạch cầu giảm dưới 3.000/mm³ hoặc tiểu cầu giảm dưới 100.000/mm³, nguy cơ nhiễm khuẩn và chảy máu tăng nhanh, cần báo ngay cho bác sĩ và xác nhận việc có ngừng thuốc hay không.