Khung cốt lõi

Lo âu và sang chấn tâm lý (chấn thương tâm lý, rối stress sau sang chấn) thường gặp ở tuyến cơ sở và bệnh viện. Điều dưỡng là người ở bên người bệnh lâu nhất, giữ vai trò phát hiện, hỗ trợ ban đầu, bảo đảm an toàn và phối hợp điều trị.

Các biểu hiện thường thấy: bồn chồn, căng cơ, khó ngủ, khó tập trung, dễ giật mình, né tránh gợi nhớ sang chấn, ác mộng, cảm giác tê liệt cảm xúc. Với rối lo âu, người bệnh có thể lo liên tục, không kiểm soát, kèm triệu chứng cơ thể như hồi hộp, khó thở chủ quan. Trong rối loạn ám ảnh cưỡng chế, ám ảnh xâm nhập đi kèm hành vi lặp lại (rửa tay, kiểm tra…) để giảm lo, nhưng gây cản trở sinh hoạt.

Theo định hướng năng lực, điều dưỡng cần: tôn trọng nhân phẩm, bảo mật thông tin; giao tiếp trị liệu; đánh giá có hệ thống; quản lý nguy cơ tự hại và bạo lực; phối hợp nhóm và huy động nguồn lực gia đình – cộng đồng.

Nguyên tắc giao tiếp

Luôn: bình tĩnh, nói chậm, dùng câu ngắn; giải thích mục đích chăm sóc; hỏi ý kiến và xin phép trước mỗi can thiệp; tránh tranh luận đúng – sai về trải nghiệm chủ quan; không ép người bệnh kể chi tiết sang chấn khi họ chưa sẵn sàng.

Đánh giá và hành động

Đánh giá phải liên tục, ghi chép rõ ràng, phối hợp với bác sĩ và nhóm tâm lý – xã hội nơi có điều kiện. Khi gặp lo âu hoặc sang chấn, có thể đi theo trình tự:

1. Đánh giá nhanh an toàn: có ý nghĩ hoặc hành vi tự hại, gây hại người khác; lú lẫn; kích động nặng; lạm dụng rượu, chất; bất kỳ dấu hiệu cấp cứu y khoa nào. Nếu có, ưu tiên an toàn và báo ngay bác sĩ, thực hiện quy trình cấp cứu.
2. Khám lâm sàng và loại trừ nguyên nhân thực thể theo y lệnh: bệnh nội khoa, tác dụng thuốc, hội chứng cai…
3. Khám tâm lý cơ bản: hỏi mở về cảm xúc hiện tại, hoàn cảnh, các giai đoạn của ngày (ngủ, ăn, làm việc, chăm con…), yếu tố làm giảm hoặc tăng lo.
4. Đánh giá nguồn lực: người hỗ trợ tin cậy, niềm tin văn hóa – tôn giáo, dịch vụ cộng đồng hiện có.
5. Lập kế hoạch chăm sóc cá thể hóa, có mục tiêu ngắn và dài hạn, ghi rõ phần việc điều dưỡng, người bệnh, gia đình.

Với lo âu lan tỏa, điều dưỡng có thể hướng dẫn: xây dựng thói quen ngủ – thức đều; hạn chế chất kích thích theo khuyến cáo; thực hành thở chậm, thư giãn cơ; duy trì hoạt động thể lực phù hợp tình trạng sức khỏe; ghi lại tình huống – suy nghĩ – cảm xúc làm tăng lo để chuẩn bị cho trị liệu nhận thức – hành vi (CBT) khi có điều kiện.

Với người từng trải qua bạo lực hoặc sang chấn, khi cần thăm khám thân thể hoặc thủ thuật xâm lấn, điều dưỡng nên: giải thích từng bước trước khi làm; xin phép lại khi chuyển bước; cùng thống nhất tín hiệu dừng; cho người bệnh lựa chọn (tư thế, có người hỗ trợ tin cậy); chỉ làm trong phạm vi họ đồng thuận và phù hợp y lệnh.

Với hành vi cưỡng chế như rửa tay lặp lại, điều dưỡng: công nhận mức lo; bảo đảm da và chức năng sinh hoạt; tránh dừng đột ngột, thay vào đó phối hợp với nhóm điều trị để từng bước điều chỉnh theo kế hoạch CBT có phơi nhiễm – ngăn đáp ứng.

Sai lầm thường gặp

• Xem nhẹ triệu chứng: cho rằng “tự vượt qua được”, không đánh giá nguy cơ tự hại hoặc không hỏi trực tiếp về ý nghĩ tự tử khi có dấu hiệu gợi ý.
• Gây tái sang chấn: ép người bệnh kể chi tiết, làm thủ thuật nhanh – mạnh – ít giải thích, đùa cợt hoặc phán xét về bạo lực tình dục, bạo lực gia đình.
• Dán nhãn, kỳ thị: dùng từ miệt thị, chê trách “yếu đuối”, làm người bệnh và gia đình ngại tiếp cận dịch vụ.
• Can thiệp vượt vai trò: tự ý đổi thuốc, áp dụng kỹ thuật tâm lý chuyên sâu khi chưa được đào tạo, không ghi chép hoặc không xin ý kiến nhóm điều trị.
• Thiếu phối hợp: không chia sẻ thông tin cần thiết trong nhóm (trong phạm vi cho phép), bỏ sót kế hoạch ra viện và theo dõi tại cộng đồng.

Báo cáo và đánh giá lại

Trong chăm sóc lo âu – sang chấn, báo cáo không chỉ là ghi nhận triệu chứng mà còn là một phần an toàn người bệnh. Điều dưỡng cần:

• Ghi chép kịp thời: tình trạng cảm xúc, hành vi, giấc ngủ, ăn uống, thực hiện hoạt động hàng ngày, các kỹ thuật thư giãn người bệnh đã được hướng dẫn và mức độ hợp tác.
• Báo ngay khi có thay đổi nguy cơ: xuất hiện hoặc tăng ý nghĩ tự hại, hành vi nguy hiểm, từ chối ăn uống hoặc điều trị đột ngột.
• Tham gia họp nhóm: thảo luận kế hoạch can thiệp, chuyển tuyến, kết nối dịch vụ cộng đồng và hỗ trợ gia đình.
• Đánh giá lại định kỳ: mức giảm lo, khả năng sử dụng kỹ năng tự điều chỉnh, mức tham gia sinh hoạt; điều chỉnh kế hoạch theo tiến triển và y lệnh cập nhật.

Trước khi áp dụng bất kỳ phác đồ hay dùng thuốc cụ thể, cần đối chiếu y lệnh, hướng dẫn quốc gia và quy trình tại cơ sở, vì khuyến cáo có thể thay đổi theo thời gian.

Ghi nhớ nhanh