Khung cốt lõi
Rối loạn loạn thần – khí sắc bao gồm các tình trạng có thể gặp hoang tưởng, ảo giác, rối loạn tư duy, kèm thay đổi khí sắc (trầm, hưng, hỗn hợp). Mục tiêu điều dưỡng là bảo đảm an toàn, hỗ trợ điều trị nội trú/ngoại trú và tăng khả năng tự quản lý của người bệnh và gia đình.
Các trụ cột năng lực chính của điều dưỡng theo chuẩn năng lực: thu thập thông tin có hệ thống; xác định mức nguy cơ (tự sát, kích động, tự bỏ chăm sóc); lập kế hoạch can thiệp; phối hợp nhóm; giáo dục sức khỏe và theo dõi dài hạn tại bệnh viện và cộng đồng.
Điều dưỡng cần hiểu các nhóm can thiệp thường gặp: thuốc hướng thần, liệu pháp tâm lý – xã hội, phục hồi chức năng và hỗ trợ cộng đồng, đồng thời tuân thủ y lệnh, quy trình và phạm vi hành nghề hiện hành.
Đánh giá và hành động
Đánh giá ban đầu nên có cấu trúc, kết hợp quan sát, phỏng vấn người bệnh và trao đổi với gia đình:
- Triệu chứng loạn thần: nội dung ảo giác, hoang tưởng, mức thôi thúc, khả năng kiểm soát, ảnh hưởng đến ăn, ngủ, sinh hoạt, an toàn bản thân và người khác.
- Khí sắc và hành vi: hưng phấn, kích động, suy kiệt, ức chế, giảm chăm sóc bản thân, thay đổi giấc ngủ – ăn uống.
- Nguy cơ: ý nghĩ/hành vi làm hại bản thân hoặc người khác, bỏ điều trị, lạm dụng chất, sang chấn gần đây.
- Môi trường và hỗ trợ xã hội: người chăm sóc chính, điều kiện nhà ở, tuân thủ điều trị trước đây.
Sau đánh giá, điều dưỡng triển khai các bước ưu tiên:
- Bảo đảm an toàn tức thì: môi trường ít kích thích, loại bỏ vật nguy hiểm, luôn báo bác sĩ khi nghi ngờ nguy cơ cao.
- Thiết lập quan hệ tin cậy: giao tiếp bình tĩnh, tôn trọng, dùng câu ngắn, rõ; không tranh luận với hoang tưởng nhưng cũng không củng cố chúng.
- Hỗ trợ nhu cầu cơ bản: ăn – uống, giấc ngủ, vệ sinh cá nhân, vận động, phòng loét, phòng té ngã.
- Giám sát sử dụng thuốc theo y lệnh, theo dõi tác dụng và dấu hiệu bất thường; luôn đối chiếu phác đồ, hồ sơ thuốc cập nhật.
- Giáo dục người bệnh và gia đình: nhận biết dấu hiệu tái phát, tầm quan trọng của tuân thủ điều trị, vai trò tái khám và hỗ trợ cộng đồng.
Bảng gợi ý ưu tiên chăm sóc
| Tình huống | Ưu tiên điều dưỡng |
|---|
| Nghe tiếng nói thôi thúc làm hại | Đánh giá nguy cơ chi tiết, không để một mình, báo bác sĩ ngay, ghi chép rõ nội dung và mức thôi thúc |
| Hưng cảm ăn uống kém, đi lại liên tục | Sắp xếp thức ăn dễ cầm, giàu năng lượng; nước uống thường xuyên; theo dõi lượng ăn – uống – cân nặng; môi trường ít kích thích |
| Dùng thuốc chống loạn thần lâu ngày xuất hiện cử động bất thường | Đánh giá có cấu trúc rối loạn vận động, ghi thời điểm và mức ảnh hưởng chức năng, thông báo người kê đơn sớm |
| Trầm cảm nặng ít nói, thu mình | Chủ động tiếp cận, hỏi về ý nghĩ tuyệt vọng/tự hại, tạo cơ hội bộc lộ cảm xúc, báo bác sĩ khi có bất kỳ gợi ý nguy cơ |
Sai lầm thường gặp
- Chỉ ghi nhận triệu chứng mà bỏ qua đánh giá nguy cơ tự sát, tự gây hại hoặc gây hại người khác.
- Không hỏi kỹ nội dung ảo giác, chỉ ghi “ảo thanh” nên khó lượng giá an toàn và theo dõi tiến triển.
- Tự ý giải thích, trấn an quá mức mà không lắng nghe; tranh luận đúng – sai với hoang tưởng, dễ làm tăng đối kháng.
- Bỏ sót theo dõi tác dụng phụ thuốc hướng thần: cứng đờ, run, bứt rứt, cử động bất thường, tăng hoặc giảm mức tỉnh táo; không ghi rõ thời điểm và hoàn cảnh xuất hiện.
- Phụ thuộc hoàn toàn vào người nhà, không kiểm tra khả năng hiểu và năng lực ra quyết định của chính người bệnh.
- Thiếu phối hợp đa ngành; không liên hệ dịch vụ cộng đồng, dẫn đến gián đoạn điều trị sau ra viện.
Báo cáo và đánh giá lại
Trong chăm sóc rối loạn loạn thần – khí sắc, báo cáo kịp thời và ghi chép đầy đủ là hàng rào an toàn quan trọng.
- Báo ngay cho bác sĩ và nhóm điều trị khi có thay đổi đột ngột về hành vi, ý nghĩ tự sát, kích động, lú lẫn hoặc tác dụng phụ thuốc nghiêm trọng.
- Ghi chép khách quan: mô tả cụ thể lời nói, hành vi, biểu hiện cơ thể; tránh dùng từ mang tính kết luận chủ quan.
- Đánh giá lại định kỳ: mức độ loạn thần, khí sắc, giấc ngủ, ăn uống, tuân thủ thuốc, sự hỗ trợ của gia đình; điều chỉnh kế hoạch chăm sóc theo diễn biến.
- Sau mỗi sự cố hoặc gần xảy ra sự cố (ví dụ người bệnh suýt tự làm hại), tham gia thảo luận rút kinh nghiệm tập thể, tập trung vào cải thiện hệ thống thay vì đổ lỗi cá nhân, phù hợp định hướng an toàn người bệnh.
- Trong chăm sóc tại cộng đồng, duy trì kênh liên lạc với tuyến trên, ghi chép và chuyển thông tin đầy đủ khi người bệnh cần nhập viện lại.
Ghi nhớ nhanh
- Luôn đặt an toàn lên hàng đầu: đánh giá nguy cơ tự sát, tự gây hại, kích động ở mọi lần tiếp xúc.
- Đánh giá có cấu trúc: triệu chứng loạn thần, khí sắc, hành vi, nguồn hỗ trợ và tuân thủ điều trị.
- Giao tiếp trị liệu: bình tĩnh, tôn trọng, lắng nghe; không tranh luận với hoang tưởng, không bỏ qua nội dung ảo giác.
- Theo dõi sát thuốc hướng thần: hiệu quả lâm sàng và dấu hiệu bất thường; đối chiếu y lệnh, phác đồ và quy trình hiện hành.
- Làm việc nhóm và kết nối cộng đồng: phối hợp bác sĩ, nhân viên công tác xã hội, mạng lưới cộng đồng để duy trì điều trị liên tục.
- Mọi số liệu chi tiết về thuốc, thời gian hay quy trình cụ thể cần được kiểm tra trong hướng dẫn, y lệnh và quy định đang áp dụng tại cơ sở.