Khung cốt lõi

Trong thực hành nhi khoa, trẻ đang sốt hoặc mới khỏi sốt nhưng xuất hiện nhợt, phù, khó thở, đau bụng hay thay đổi ý thức có thể chuyển nhanh sang tình trạng đe dọa tính mạng. Điều dưỡng cần đánh giá có hệ thống, ưu tiên an toàn người bệnh và phối hợp nhóm đa ngành.

Theo các khung năng lực điều dưỡng và hướng dẫn xử trí lồng ghép bệnh trẻ em, nền tảng là: tôn trọng người bệnh – gia đình, đánh giá có cấu trúc, nhận diện sớm dấu hiệu nguy hiểm, báo động kịp thời và tuân thủ y lệnh – quy trình hiện hành.

Đánh giá và hành động

Luôn bắt đầu bằng đánh giá nhanh toàn trạng, ưu tiên đường thở, hô hấp, tuần hoàn và ý thức. Có thể tóm lược theo trình tự:

• Bước 1: Nhìn tổng quát: trẻ có tỉnh, quấy kích thích hay lơ mơ; tư thế khó thở; da tái, vã mồ hôi, phù rõ hay không.
• Bước 2: ABCDE (Áp dụng nguyên tắc WHO-ICRC Basic Emergency Care khi phù hợp):
  • A – Đường thở: nghe tiếng rít, khò khè, đánh giá có nguy cơ tắc nghẽn.
  • B – Hô hấp: tần số, co kéo cơ hô hấp phụ, tiếng ran bất thường.
  • C – Tuần hoàn: mạch, thời gian làm đầy mao mạch, huyết áp (nếu có phương tiện), màu da, nhiệt độ chi.
  • D – Thần kinh: mức độ đáp ứng, đau đầu, nôn, co giật.
  • E – Toàn thân: phù, phát ban, to lách, bụng chướng, lượng nước tiểu.
• Bước 3: Quyết định mức khẩn cấp: nếu có bất kỳ dấu hiệu nguy hiểm chung (khó thở nặng, tím, không uống/bú được, co giật, lơ mơ, sốc nghi ngờ) cần báo động cấp cứu, chuẩn bị chuyển tuyến hoặc chuyển khu phù hợp theo quy trình.
• Bước 4: Can thiệp ban đầu trong phạm vi cho phép: đặt trẻ ở tư thế an toàn, cho thở oxy khi được chỉ định, thiết lập đường truyền, lấy mẫu xét nghiệm, theo dõi sinh hiệu định kỳ và ghi chép đầy đủ.

Trong mọi bước, điều dưỡng cần giải thích ngắn gọn, dễ hiểu cho cha mẹ, trấn an nhưng không làm chậm các can thiệp cấp cứu và luôn kiểm tra y lệnh, phác đồ, quy trình hiện hành của cơ sở.

Sai lầm thường gặp

Một số sai sót lặp lại trong chăm sóc trẻ có sốt kèm biểu hiện thận – huyết học:

• Chỉ tập trung vào sốt mà bỏ qua các dấu hiệu nặng như mạch nhanh, lách to hơn bình thường, tiểu ít, tiểu sẫm màu, đau đầu, thay đổi ý thức.
• Không đánh giá tăng huyết áp hay huyết động khi trẻ phù, nhức đầu, nôn; dễ chẩn đoán nhầm là “đau đầu do sốt”.
• Chậm báo bác sĩ khi nghi nhiễm trùng nặng ở trẻ đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, do nhầm với đau bụng do táo bón hoặc rối loạn tiêu hóa nhẹ.
• Ghi chép thiếu hoặc không đầy đủ: giờ xuất hiện triệu chứng, thời điểm đo sinh hiệu, lượng nước tiểu, thuốc đã dùng… làm khó cho việc đánh giá diễn biến và quyết định lâm sàng.
• Giao tiếp chưa rõ ràng với gia đình: không giải thích được lý do phải chuyển trẻ đi đánh giá khẩn, dẫn đến trì hoãn.

Báo cáo và đánh giá lại

Theo định hướng an toàn người bệnh, điều dưỡng phải chủ động báo cáo kịp thời khi phát hiện dấu hiệu nguy hiểm, sai sót thuốc, chậm trễ hoặc sự cố gần xảy ra. Sử dụng kênh báo cáo được quy định tại cơ sở, không chia sẻ thông tin người bệnh ngoài phạm vi chuyên môn.

Sau mỗi tình huống nặng, nhóm chăm sóc nên cùng xem lại trình tự đánh giá, quyết định, thời gian báo động và kết quả. Có thể trao đổi: đã nhận diện sớm dấu hiệu bất thường chưa, điểm nghẽn giao tiếp là gì, có cần điều chỉnh quy trình nội bộ hay sơ đồ theo dõi để dễ phát hiện biến đổi lâm sàng hơn không.

Đây cũng là cơ hội để rà soát việc tuân thủ vệ sinh tay, phòng ngừa nhiễm khuẩn, quy trình dùng thuốc an toàn, đồng thời củng cố năng lực giao tiếp, làm việc nhóm và phân quyền trong cấp cứu nhi khoa.

Ghi nhớ nhanh

• Trẻ sốt kèm nhợt, lách to nhanh; phù, tiểu sẫm; hoặc sốt kèm đau bụng, bụng chướng đều là tình huống cần đánh giá khẩn.
• Luôn áp dụng tiếp cận toàn diện: nhìn – hỏi – sờ – đo sinh hiệu – đánh giá ABCDE, không chỉ dựa vào một triệu chứng.
• Dấu hiệu nguy hiểm chung là chỉ điểm phải báo bác sĩ ngay và chuẩn bị can thiệp nâng đỡ.
• An toàn người bệnh dựa trên phối hợp nhóm, giao tiếp rõ ràng, báo cáo trung thực và học hỏi từ sự cố.
• Luôn kiểm tra phác đồ, y lệnh, văn bản và quy trình hiện hành của cơ sở trước khi thực hiện can thiệp, đặc biệt với thuốc, dịch truyền và chỉ định chuyển tuyến.