Khung cốt lõi

Cấp cứu sơ sinh luôn ưu tiên nguyên tắc an toàn người bệnh và tiếp cận có hệ thống. Điều dưỡng cần phối hợp liên ngành, giao tiếp rõ ràng và tuân thủ phác đồ, vì mọi chậm trễ đều có thể gây tổn hại lâu dài. Hãy luôn kiểm tra lại y lệnh, quy trình hiện hành và tài liệu cập nhật tại cơ sở.

Ba trụ cột chính trong cấp cứu sơ sinh:

• Ổn định ban đầu theo ABCDE: đường thở, hô hấp, tuần hoàn, ý thức, toàn thân.
• Nhận diện dấu hiệu nguy hiểm: tím tái, khó thở, bú kém đột ngột, lơ mơ, co giật, sốc, hạ thân nhiệt hoặc tăng thân nhiệt, ban mụn nước bất thường…
• Gọi hỗ trợ sớm: báo bác sĩ sơ sinh hoặc nhi khoa, kích hoạt quy trình báo động khi có tình huống ngoài khả năng xử trí.

Trong mọi thao tác, cần chú ý phòng ngừa nhiễm khuẩn, vệ sinh tay đúng theo khuyến cáo, nhận diện và giảm thiểu sai sót thuốc, bảo vệ da-niêm mạc vốn rất mong manh của trẻ sơ sinh.

Đánh giá và hành động

Tiếp cận trẻ trong tình huống cấp cứu nên theo trình tự thống nhất, ví dụ mô hình ABCDE.

Ví dụ, với trẻ có túi thoát vị màng não-tủy hở nhưng hô hấp ổn, cần tập trung bảo vệ tổn thương: mang găng phù hợp, đặt trẻ nằm sấp hoặc nghiêng để tránh chèn ép túi thoát vị, phủ bằng gạc vô khuẩn không dính được làm ẩm theo hướng dẫn, đồng thời báo ngay bác sĩ sơ sinh và ngoại khoa.

Ở trẻ tím tái đột ngột, mạch đùi yếu, bú kém, toan chuyển hóa, phải nghĩ đến nguyên nhân tim mạch nặng (như bệnh tim bẩm sinh phụ thuộc ống động mạch). Điều dưỡng ưu tiên ABC, hỗ trợ hô hấp, gọi tim mạch-sơ sinh khẩn, chuẩn bị thuốc giãn mạch ống động mạch theo phác đồ, kiểm tra kỹ tên thuốc, đường dùng, liều, tốc độ truyền trong y lệnh.

Sai lầm thường gặp

• Chỉ tập trung vào một triệu chứng (ví dụ co giật) mà bỏ qua đánh giá toàn diện ABCDE.
• Chậm gọi hỗ trợ chuyên khoa khi có dấu hiệu nghi ngờ bệnh lý nặng như nhiễm khuẩn huyết, bệnh tim bẩm sinh, nhiễm virus nặng.
• Thiếu chú ý giữ ấm hoặc quá ủ ấm gây rối loạn thân nhiệt, làm nặng thêm suy hô hấp hoặc nhiễm khuẩn.
• Sai sót thuốc do nhầm đơn vị, nhầm nồng độ, không đối chiếu đầy đủ y lệnh và không nhờ người thứ hai kiểm tra trong thuốc nguy cơ cao.
• Trong tổn thương da-niêm như thoát vị màng não-tủy, dùng gạc khô, băng ép hoặc để tổn thương tiếp xúc môi trường, làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn và tổn thương thần kinh.
• Với nghi ngờ nhiễm virus nặng (như mụn nước thành chùm, co giật ở trẻ vài ngày tuổi có yếu tố nguy cơ từ mẹ), chần chừ không khởi trị thuốc kháng virus theo phác đồ trong khi đã có chỉ định của bác sĩ.

Báo cáo và đánh giá lại

Cấp cứu sơ sinh là quá trình động, cần đánh giá lại liên tục. Mọi thay đổi nhỏ (bú kém hơn, tím nhẹ, giảm trương lực) đều phải được ghi nhận, báo bác sĩ kịp thời và cập nhật vào hồ sơ.

1. Báo cáo: sử dụng giao tiếp có cấu trúc (ví dụ nêu rõ tình trạng hiện tại, thay đổi gần đây, can thiệp đã làm, đáp ứng của trẻ). Tránh thuật ngữ mơ hồ, luôn nhắc lại y lệnh để xác nhận.
2. Đánh giá lại sau can thiệp: kiểm tra xem trẻ đỡ khó thở chưa, tình trạng tím tái, ý thức, bú, bài tiết nước tiểu, kết quả xét nghiệm nếu có. Nếu can thiệp không hiệu quả, cần báo động, hỗ trợ tuyến cao hơn hoặc chuẩn bị chuyển tuyến theo quy trình an toàn.
3. An toàn người bệnh: khi có sự cố hoặc suýt sự cố (nhầm thuốc, chậm báo), cần ghi nhận và báo cáo hệ thống an toàn người bệnh của cơ sở để được phân tích, cải thiện quy trình, không nhằm đổ lỗi cá nhân.

Ghi nhớ nhanh

• Luôn bắt đầu bằng ABCDE, song song giữ ấm, phòng nhiễm khuẩn và tôn trọng quyền trẻ và gia đình.
• Nhận diện sớm các dấu hiệu nguy hiểm: tím, thở nhanh hoặc khó thở, bú kém, li bì, co giật, sốt hoặc hạ thân nhiệt, ban mụn nước bất thường.
• Với dị tật bẩm sinh hở: không ép, không để khô, không bôi thuốc ngoài da khi chưa có chỉ định; che phủ vô khuẩn, làm ẩm theo hướng dẫn và gọi chuyên khoa.
• Với trẻ tím đột ngột, mạch đùi khó bắt: nghĩ đến bệnh tim nặng; hỗ trợ ABC, gọi tim mạch-sơ sinh, chuẩn bị thuốc và phương tiện theo phác đồ, kiểm tra kỹ y lệnh.
• Với trẻ sơ sinh muộn có mụn nước, co giật, bú kém, đặc biệt có nguy cơ từ mẹ: coi là cấp cứu nhiễm trùng nặng; phối hợp bác sĩ để lấy bệnh phẩm phù hợp và khởi trị kháng virus, kháng sinh theo phác đồ ngay khi có chỉ định.
• Luôn đối chiếu y lệnh, phác đồ và quy trình hiện hành; khi không chắc chắn, hãy hỏi lại và ghi chép rõ ràng.