Khung cốt lõi
Cấp cứu ngoại khoa luôn bắt đầu bằng tiếp cận có hệ thống, ưu tiên bảo đảm tính mạng trước khi tập trung vào cơ quan tổn thương. Tài liệu WHO về cấp cứu cơ bản nhấn mạnh khung đánh giá theo trình tự đường thở – hô hấp – tuần hoàn – ý thức – toàn thân (ABCDE) và lặp lại nhiều lần trong suốt quá trình chăm sóc.
Điều dưỡng cần phối hợp chặt chẽ trong nhóm, giao tiếp rõ ràng, xác nhận thông tin và ghi chép đầy đủ theo định hướng an toàn người bệnh. Cần tôn trọng quyền người bệnh, giải thích vừa đủ trong khả năng cho phép tình huống cấp cứu, đồng thời luôn bám sát y lệnh và quy trình hiện hành của cơ sở.
| Bước | Mục tiêu chính | Ví dụ hành động điều dưỡng |
|---|
| A – Đường thở | Đảm bảo đường thở thông suốt | Đặt tư thế, hút đờm dãi khi có y lệnh, chuẩn bị dụng cụ đặt nội khí quản |
| B – Hô hấp | Duy trì trao đổi khí | Quan sát tần số, SpO2, hỗ trợ thở oxy theo y lệnh |
| C – Tuần hoàn | Đảm bảo tưới máu cơ quan | Đo mạch, huyết áp, thiết lập đường truyền tĩnh mạch khi có chỉ định |
| D – Thần kinh | Phát hiện sớm rối loạn ý thức | Đánh giá đáp ứng lời gọi, kích thích đau, theo dõi thay đổi |
| E – Toàn thân | Không bỏ sót tổn thương | Khám da, chi, bụng, vùng sinh dục ngoài trong phạm vi được phân công |
Đánh giá và hành động
Sau khi ổn định ABCDE, bắt đầu tập trung vào vấn đề ngoại khoa cụ thể, luôn duy trì đánh giá lặp lại và báo bác sĩ khi xuất hiện dấu hiệu xấu đi.
Bụng cấp, tắc và thủng tạng rỗng
- Hỏi nhanh: khởi phát đột ngột hay từ từ, vị trí đau, nôn, bí trung đại tiện, tiền sử mổ bụng.
- Quan sát: bụng chướng, sẹo mổ cũ, tư thế chống đau.
- Sờ: điểm đau khu trú, co cứng thành bụng; ngừng khám nếu người bệnh quá đau hoặc nghi thủng tạng rỗng nặng, báo bác sĩ ngay.
- Hành động: nhịn ăn uống, theo dõi sinh hiệu sát, chuẩn bị xét nghiệm và can thiệp hình ảnh theo y lệnh, hỗ trợ chuẩn bị phẫu thuật khi được chỉ định.
Chảy máu và thiếu máu chi
- Chảy máu ngoài: ép trực tiếp vào vị trí chảy máu, băng ép, nâng cao chi nếu phù hợp, đồng thời đánh giá dấu hiệu sốc.
- Thiếu máu chi: chi lạnh, tái nhợt, đau tăng, yếu hoặc liệt, giảm hoặc mất mạch ngoại vi (nếu có thể sờ). Báo bác sĩ phẫu thuật – mạch máu khẩn, theo dõi màu sắc, nhiệt độ, cảm giác chi.
Xoắn cơ quan
Xoắn tinh hoàn, xoắn buồng trứng, xoắn dạ dày hoặc ruột đều có đặc điểm chung là đau đột ngột, dữ dội, có thể kèm nôn, vật vã. Ví dụ xoắn tinh hoàn: đau bìu một bên, tinh hoàn bên đau có thể nằm cao hơn, phản xạ cơ bìu giảm. Điều dưỡng cần nhận diện nguy cơ tổn thương không hồi phục, báo bác sĩ ngoại – niệu khẩn để được thăm dò và xử trí sớm; chỉ hỗ trợ làm siêu âm nếu không làm chậm can thiệp tùy bối cảnh và y lệnh.
Sai lầm thường gặp
- Chỉ tập trung vào vùng đau (bụng, bìu, chi) mà bỏ qua ABCDE, dẫn tới chậm phát hiện suy hô hấp hoặc sốc.
- Cho người bệnh ăn, uống hoặc dùng thuốc giảm đau khi chưa có y lệnh, làm khó khăn cho chẩn đoán và gây nguy cơ khi cần phẫu thuật.
- Không đánh giá lặp lại: ghi nhận ban đầu bình thường rồi bỏ sót diễn biến xấu đi như đau tăng, bụng chướng nhanh, chi lạnh hơn.
- Giao tiếp nhóm kém: không nhắc lại y lệnh, không xác nhận tên người bệnh, dễ gây sai sót thuốc, nhầm người.
- Chậm báo bác sĩ khi có dấu hiệu nghi ngờ xoắn cơ quan hoặc thiếu máu chi, vì nghĩ là “đau thông thường”.
Báo cáo và đánh giá lại
Thực hành an toàn người bệnh yêu cầu báo cáo rõ ràng, kịp thời và trung thực. Điều dưỡng cần:
- Báo miệng ngay khi có dấu hiệu đe dọa tính mạng (sốc, suy hô hấp, đau đột ngột dữ dội, chi lạnh – tím nhanh, đau bìu/bụng cấp) theo chuỗi báo động khẩn của đơn vị.
- Ghi chép có cấu trúc: thời điểm xuất hiện triệu chứng, diễn biến, can thiệp đã thực hiện, đáp ứng của người bệnh.
- Đánh giá lại sau mỗi can thiệp: lặp lại ABCDE, đối chiếu với giá trị ban đầu để nhận diện cải thiện hoặc xấu đi.
- Tham gia trao đổi sau ca bệnh (khi có tổ chức): xác định khoảng trống trong kỹ năng, kiến thức và hệ thống, đề xuất cải tiến quy trình.
Ghi nhớ nhanh
- Luôn bắt đầu và lặp lại bằng ABCDE trước khi tập trung vào cơ quan tổn thương.
- Bụng cấp, tắc hoặc thủng tạng rỗng: đau bụng + nôn/bí trung đại tiện + bụng chướng/cứng → nhịn ăn, theo dõi sát, báo ngoại khoa.
- Chảy máu: ép trực tiếp, đánh giá dấu hiệu sốc; thiếu máu chi: chi lạnh, tái, đau tăng, yếu → báo phẫu thuật – mạch máu khẩn.
- Đau đột ngột dữ dội tại cơ quan xoắn (tinh hoàn, buồng trứng, ruột…) là tình huống cần ưu tiên khám và can thiệp sớm, tránh trì hoãn vì xét nghiệm không cần thiết.
- Tuân thủ quy trình, y lệnh và liên tục xác minh thông tin người bệnh là hàng rào quan trọng bảo vệ an toàn người bệnh trong mọi cấp cứu ngoại khoa.