Khung cốt lõi

Cấp cứu thần kinh tập trung vào các tình huống thay đổi ý thức đột ngột, yếu liệt, co giật, đau đầu dữ dội, rối loạn nhìn nói hoặc dấu hiệu tăng áp lực nội sọ. Điều dưỡng giữ vai trò nhận diện sớm, đánh giá có hệ thống, kích hoạt cấp cứu và theo dõi sát để hạn chế tàn tật, tử vong.

Nguyên tắc cơ bản: luôn ưu tiên ABCDE theo hướng dẫn cấp cứu cơ bản; song song đó đánh giá thần kinh nhanh, ghi nhận thời điểm khởi phát triệu chứng và theo dõi diễn biến để kịp thời thông tin cho bác sĩ, đội đột quỵ hoặc hồi sức.

Trong mọi can thiệp, cần đảm bảo an toàn người bệnh: xác định đúng người bệnh, tuân thủ y lệnh, vệ sinh tay, phòng ngừa té ngã, loét tì đè và sai sót thuốc theo định hướng năng lực của điều dưỡng.

Đánh giá và hành động

Đánh giá ban đầu phải có hệ thống để không bỏ sót dấu hiệu đe dọa tính mạng. Có thể vận dụng trình tự theo khuyến cáo đánh giá cấp cứu:

• A – Airway: đánh giá nói được hay không, có nghẹt, nôn, dị vật; đặt tư thế an toàn, chuẩn bị hút đờm nếu cần.
• B – Breathing: tần số thở, kiểu thở, SpO2; hỗ trợ oxy theo y lệnh khi có dấu hiệu thiếu oxy.
• C – Circulation: mạch, huyết áp, da niêm; phát hiện sốc hoặc tăng huyết áp nặng cần báo ngay.
• D – Disability (thần kinh nhanh): mức độ ý thức, giãn đồng tử, yếu liệt, nói khó, nhìn đôi, thất điều.
• E – Exposure: khám toàn thân, tìm dấu hiệu chấn thương, phát ban, tiêm truyền, dẫn lưu.

Sau ABCDE, điều dưỡng tập trung đánh giá thần kinh chi tiết hơn: thời điểm cuối còn bình thường (last seen well), yếu liệt bên nào, có co giật, đau đầu mới khởi phát hay nặng lên. Cần đo đường huyết mao mạch khi có thay đổi ý thức hoặc triệu chứng giống đột quỵ để loại trừ hạ đường huyết. Mọi bất thường đột ngột phải được báo ngay và kích hoạt quy trình cấp cứu hoặc quy trình đột quỵ của cơ sở.

Sai lầm thường gặp

Một số sai lầm thường gặp làm chậm chẩn đoán hoặc gây hại thêm cho người bệnh thần kinh:

• Chỉ chú ý triệu chứng khu trú (yếu tay chân) mà bỏ qua ABCDE, dẫn tới chậm xử trí suy hô hấp, tụt huyết áp.
• Không hỏi hoặc không ghi nhận rõ thời điểm cuối còn bình thường, làm khó cho việc lựa chọn can thiệp chuyên sâu.
• Cho người bệnh tự đi đến khu chụp hoặc nhà vệ sinh dù đang chóng mặt, thất điều hoặc nhìn đôi, tăng nguy cơ té ngã và chấn thương.
• Tiếp tục truyền thuốc nguy cơ cao khi người bệnh có dấu hiệu xấu đi rõ rệt (đau đầu bùng phát, yếu nặng hơn, nôn ói), thay vì dừng truyền và báo khẩn.
• Điều chỉnh độ cao hệ thống dẫn lưu não thất ngoài mà không đặt mốc zero ngang tragus và không đánh giá thần kinh trước–sau điều chỉnh.
• Không ghi chép kịp thời các thay đổi thần kinh nhỏ (ví dụ nói chậm hơn, lơ mơ hơn), dẫn tới bỏ sót xu hướng xấu dần.

Báo cáo và đánh giá lại

Bất cứ thay đổi thần kinh đột ngột nào cũng được coi là dấu hiệu cảnh báo và cần báo cáo ngay cho bác sĩ hoặc đội cấp cứu, đồng thời ghi chép vào hồ sơ. Thông tin báo cáo cần ngắn gọn, có cấu trúc: tình trạng ban đầu, thay đổi mới xuất hiện, thời điểm phát hiện, can thiệp đã thực hiện và đáp ứng của người bệnh.

Sau khi đã báo cáo và thực hiện y lệnh, điều dưỡng tiếp tục đánh giá lặp lại: theo dõi sinh hiệu, mức độ ý thức, sức cơ, lời nói, đau đầu, nôn, lượng dịch dẫn lưu nếu có. Việc đánh giá lại giúp phát hiện sớm người bệnh tiếp tục xấu đi hoặc đáp ứng tốt, từ đó điều chỉnh kế hoạch chăm sóc phù hợp.

Về an toàn người bệnh, cần tham gia báo cáo sự cố, suýt xảy ra sự cố liên quan đến chăm sóc thần kinh (sai sót thuốc, dẫn lưu, vận chuyển…) theo hệ thống báo cáo nội bộ, nhằm góp phần cải tiến quy trình. Khi áp dụng bất kỳ phác đồ, thuốc hay can thiệp cụ thể, cần đối chiếu y lệnh, quy trình và hướng dẫn hiện hành của cơ sở.

Ghi nhớ nhanh

• Luôn bắt đầu bằng ABCDE trước khi tập trung vào triệu chứng thần kinh chi tiết.
• Thay đổi thần kinh đột ngột = báo khẩn + ghi rõ thời điểm + đánh giá lại liên tục.
• Không cho người bệnh nghi ngờ đột quỵ hoặc thất điều tự di chuyển; đảm bảo an toàn khi vận chuyển.
• Khi người bệnh xấu đi trong lúc đang truyền thuốc nguy cơ cao, phải nghĩ ngay đến biến chứng, dừng truyền theo quy trình và báo cáo.
• Với dẫn lưu não thất ngoài, mốc zero phải đặt đúng, điều chỉnh cẩn thận và luôn kết hợp đánh giá thần kinh.
• Tuân thủ chuẩn năng lực điều dưỡng, quy trình và văn bản hiện hành để đảm bảo an toàn và chất lượng chăm sóc.