Khung cốt lõi

An toàn dùng thuốc là năng lực trọng tâm của điều dưỡng trong chăm sóc toàn diện. Theo chuẩn năng lực cơ bản, điều dưỡng phải: hiểu mục tiêu điều trị, nhận diện thuốc nguy cơ cao, theo dõi đáp ứng và phát hiện sớm tác dụng không mong muốn. WHO nhấn mạnh sai sót thuốc thường do nhiều lớp nguyên nhân: thuốc, người bệnh, nhân viên và hệ thống. Vì vậy, mỗi bước từ kê đơn, cấp phát, chuẩn bị, đến cho dùng đều cần kiểm tra chéo.

Điều dưỡng không tự ý thay đổi phác đồ nhưng chịu trách nhiệm đánh giá, phát hiện bất thường và liên hệ kịp thời với người kê đơn/dược sĩ. Khi tính liều, luôn dựa vào y lệnh, hướng dẫn hiện hành và công cụ tính toán an toàn được cơ sở cho phép, tránh ước lượng bằng mắt.

Đánh giá và hành động

Khi tiếp nhận hoặc rà soát thuốc, cần tối thiểu ba lớp đánh giá: đúng người bệnh, đúng thuốc/liều/đường dùng, đúng thời điểm. Đồng thời, đánh giá liên tục dấu hiệu đáp ứng và độc tính (ví dụ: run tay, thay đổi ý thức, tụt huyết áp, khó thở, phát ban lan nhanh).

Với tình huống nghi ngờ độc tính hoặc phản vệ, ưu tiên theo nguyên tắc ABCDE của cấp cứu: đảm bảo đường thở, hô hấp, tuần hoàn, đánh giá tri giác và toàn thân, đồng thời gọi hỗ trợ khẩn theo quy trình.

Sai lầm thường gặp

• Dùng thuốc mới mà chưa rà soát tương tác với thuốc đang dùng, nhất là thuốc có khoảng điều trị hẹp hoặc nguy cơ cao.
• Không đánh giá đủ tiền sử: dị ứng, bệnh gan thận, thuốc tự mua, thực phẩm chức năng, thảo dược.
• Tự ý trì hoãn báo bác sĩ/dược sĩ khi phát hiện nồng độ thuốc, chỉ số xét nghiệm hoặc dấu hiệu lâm sàng bất thường.
• Dừng đột ngột một số thuốc dùng kéo dài theo yêu cầu người bệnh mà không giải thích nguy cơ và báo người kê đơn.
• Chỉ tập trung vào thông số máy móc mà bỏ qua cảm nhận chủ quan của người bệnh về chóng mặt, yếu, hồi hộp, ngứa ngáy lan nhanh.

Những sai lầm này thường xuất phát từ vội vàng, chủ quan hoặc giao tiếp nhóm kém. WHO khuyến cáo tạo môi trường an toàn tâm lý để nhân viên dám nêu băn khoăn, nhờ kiểm tra chéo trước khi thực hiện.

Báo cáo và đánh giá lại

Với mọi nghi ngờ sự cố liên quan thuốc (sai sót suýt xảy ra, xảy ra nhưng chưa gây hại, hoặc đã gây hại), điều dưỡng cần:

1. Ưu tiên xử trí an toàn cho người bệnh theo phân tuyến chuyên môn và phác đồ hiện hành.
2. Báo ngay cho người kê đơn/dược sĩ trực và trưởng kíp hoặc người phụ trách chuyên môn.
3. Ghi nhận diễn biến, thuốc liên quan, thời gian, can thiệp đã làm trong hồ sơ bệnh án theo quy định cơ sở.
4. Tham gia báo cáo sự cố theo hệ thống báo cáo nội bộ, kể cả khi người bệnh chưa bị tổn hại rõ.
5. Cùng nhóm phân tích nguyên nhân gốc, xem lại quy trình, công cụ hỗ trợ (nhãn, khay thuốc, phần mềm) và đề xuất cải tiến.

Theo hướng dẫn an toàn người bệnh của WHO, báo cáo sự cố không nhằm đổ lỗi cá nhân mà để học tập hệ thống, giảm lặp lại. Điều dưỡng mới hoặc đang thực hành cần được hướng dẫn cụ thể cách điền biểu mẫu và kênh báo cáo.

Ghi nhớ nhanh

• Luôn kiểm tra tối thiểu ba lần: trước lấy thuốc, trước chuẩn bị, trước khi cho người bệnh dùng.
• Bất kỳ dấu hiệu nặng đột ngột sau dùng thuốc: nghĩ ngay đến phản ứng nặng, áp dụng ABCDE, gọi hỗ trợ.
• Không tự ý điều chỉnh, ngừng hay đổi thuốc; mọi nghi ngờ phải được trao đổi với người kê đơn/dược sĩ.
• Ghi chép rõ ràng giờ dùng thuốc, triệu chứng liên quan giúp phát hiện tương tác, quá liều hoặc ngừng thuốc đột ngột nguy hiểm.
• Báo cáo sự cố thuốc là nghĩa vụ chuyên môn và là cơ hội cải thiện hệ thống, cần thực hiện đúng quy trình hiện hành của cơ sở.