Khung cốt lõi

Ở người lớn và người cao tuổi, da và hệ cơ xương dễ tổn thương hơn do lão hóa, bệnh mạn tính và dùng thuốc kéo dài. Điều dưỡng cần nắm: cấu trúc – chức năng da; nhận diện sớm tổn thương sắc tố nghi ngờ ác tính; chăm sóc các bệnh da hay gặp như zona; đánh giá bàn chân ở người bệnh đái tháo đường; và phối hợp đa ngành để phòng biến chứng. Năng lực này nằm trong yêu cầu đánh giá toàn diện, lập kế hoạch, thực hiện và lượng giá chăm sóc liên tục theo chuẩn năng lực điều dưỡng Việt Nam.

Nguyên tắc an toàn người bệnh: quan sát có hệ thống, dùng ngôn ngữ mô tả khách quan, báo động sớm dấu hiệu nguy cơ cao, và luôn trao đổi – giáo dục sức khỏe rõ ràng, tránh gây hoang mang nhưng không bỏ sót nguy cơ.

Đánh giá và hành động

1. Đánh giá nốt sắc tố da (quy tắc ABCDE)

• A – Asymmetry: hai nửa nốt không đối xứng.
• B – Border: bờ nham nhở, không đều.
• C – Colour: nhiều màu trong cùng một nốt (nâu, đen, đỏ, trắng…).
• D – Diameter: đường kính tăng, thường > vài mm, hoặc lớn dần theo thời gian.
• E – Evolving: thay đổi nhanh về kích thước, màu, bề mặt; có chảy máu, rỉ dịch, ngứa hoặc đau mới xuất hiện.

Nốt có đặc điểm ABCDE được xem là nguy cơ cao, cần được bác sĩ da liễu hoặc chuyên khoa ung bướu đánh giá sớm.

2. Chăm sóc người bệnh zona

Zona là nhiễm virus với ban đỏ – mụn nước theo dải thần kinh, đau rát. Mục tiêu chăm sóc: giảm đau, ngừa nhiễm khuẩn, giảm lây và hỗ trợ tâm lý.

• Đánh giá vị trí, mức độ lan rộng, tình trạng mụn nước (còn trong – đã vỡ – đóng vảy).
• Giải thích người bệnh về đường lây: dịch mụn nước có virus cho đến khi tổn thương đóng vảy.
• Hướng dẫn: che phủ tổn thương bằng gạc sạch; không gãi, không tự chọc mụn nước; rửa tay trước – sau khi chạm vùng tổn thương; tránh tiếp xúc gần với phụ nữ mang thai chưa rõ miễn dịch, trẻ sơ sinh và người suy giảm miễn dịch cho đến khi tổn thương đóng vảy.
• Thực hiện y lệnh thuốc, theo dõi đau và dấu hiệu nhiễm khuẩn (sưng nóng đỏ lan rộng, mủ, sốt).

3. Đánh giá bàn chân người bệnh đái tháo đường

Người bệnh đái tháo đường có nguy cơ loét, nhiễm trùng, biến dạng và cắt cụt chi. Cần đánh giá định kỳ: cảm giác, da, móng, mạch, biến dạng khớp.

Trong mọi trường hợp, điều dưỡng không tự ý xử trí vượt quá phạm vi cho phép; cần đối chiếu y lệnh, quy trình và hướng dẫn hiện hành tại cơ sở.

Sai lầm thường gặp

• Xem nhẹ nốt sắc tố đang thay đổi, chảy máu, cho là “nốt ruồi bình thường” nên không đề nghị khám chuyên khoa.
• Hướng dẫn người bệnh zona dùng chung khăn, quần áo hoặc không nhắc tránh tiếp xúc với nhóm nguy cơ cao trong khi tổn thương còn mụn nước.
• Đánh giá bàn chân đái tháo đường chỉ nhìn da, không kiểm tra cảm giác, nhiệt độ, biến dạng khớp.
• Bỏ qua tình huống bàn chân đỏ – nóng – sưng nhưng ít đau và mạch còn rõ, coi là “viêm phần mềm nhẹ”, cho phép tiếp tục đi lại, làm nặng thêm biến dạng Charcot.
• Ghi chép mô tả tổn thương da không rõ ràng, không có thời điểm, làm khó cho việc so sánh diễn biến.

Báo cáo và đánh giá lại

Nguyên tắc an toàn người bệnh nhấn mạnh: phát hiện – báo cáo – học hỏi từ nguy cơ. Với tổn thương da, zona hay bàn chân đái tháo đường:

1. Ghi nhận đầy đủ trên hồ sơ: vị trí, kích thước ước tính, màu sắc, bờ, triệu chứng đi kèm, thời điểm phát hiện.
2. Báo bác sĩ khi có bất kỳ dấu hiệu tiến triển nhanh, đau tăng, sốt, chảy máu hoặc nghi ngờ ác tính, nhiễm trùng, Charcot.
3. Theo dõi lại theo lịch: so sánh với mô tả ban đầu, chụp ảnh lâm sàng nếu được phép theo quy trình của cơ sở.
4. Trao đổi trong nhóm chăm sóc khi có sai sót hoặc suýt gây hại liên quan đến bỏ sót đánh giá da – bàn chân, nhằm rút kinh nghiệm và cải thiện quy trình.

Khi có thay đổi hướng dẫn chuyên môn, điều dưỡng cần cập nhật, đối chiếu với hướng dẫn chính thức và đào tạo nội bộ.

Ghi nhớ nhanh

• Da và cơ xương người cao tuổi và người bệnh mạn dễ tổn thương, phải được đánh giá có hệ thống.
• Nốt sắc tố “xấu” thường bất đối xứng, bờ không đều, nhiều màu, lớn dần và đang thay đổi hoặc chảy máu: cần chuyển đánh giá chuyên khoa sớm.
• Zona còn mụn nước: che phủ tổn thương, không gãi, rửa tay, tránh tiếp xúc gần với người mang thai chưa rõ miễn dịch, trẻ sơ sinh và người suy giảm miễn dịch cho đến khi đóng vảy.
• Bàn chân đái tháo đường đỏ – nóng – sưng, ít đau, mất cảm giác nhưng mạch còn: nghĩ đến Charcot cấp, ngừng chịu trọng lượng và chuyển chuyên khoa khẩn.
• Luôn ghi chép rõ ràng, báo cáo kịp thời, đối chiếu y lệnh và quy trình hiện hành để bảo đảm an toàn người bệnh.