Khung cốt lõi

Mệt mỏi kéo dài là triệu chứng rất thường gặp ở người bệnh ung thư và bệnh máu. Điều dưỡng cần phân biệt: mệt do bệnh, thiếu máu, rối loạn giấc ngủ, dinh dưỡng kém, trầm cảm, tác dụng phụ thuốc hoặc do ít vận động. Thiếu máu thiếu sắt là nguyên nhân hay gặp, có thể được điều trị bằng thuốc sắt theo y lệnh. Bên cạnh điều trị tại viện, người bệnh thường phải chờ kết quả xét nghiệm, sinh thiết và tiếp tục theo dõi ngoại trú, đòi hỏi chuyển tiếp chăm sóc và bàn giao thông tin rõ ràng, an toàn.

Theo chuẩn năng lực điều dưỡng, người điều dưỡng phải đánh giá toàn diện, lập kế hoạch chăm sóc phù hợp từng người bệnh, sử dụng thuốc an toàn, giao tiếp hiệu quả và bảo đảm an toàn người bệnh trong quá trình chuyển giao chăm sóc.

Đánh giá và hành động

Khi người bệnh than mệt kéo dài dù ngủ nhiều, cần đánh giá có hệ thống, tránh chỉ trấn an chung chung.

• Hỏi bệnh – chức năng: thời gian, mức độ mệt; hoạt động hằng ngày bị hạn chế thế nào; thay đổi giấc ngủ; mức độ hoạt động thể lực hiện tại.
• Triệu chứng kèm theo: khó thở, hồi hộp, đau (đặc biệt đau do ung thư), sụt cân, chán ăn, buồn nôn, dấu hiệu trầm cảm hoặc lo âu.
• Thuốc và điều trị: hoá trị, xạ trị, thuốc giảm đau, an thần, corticoid, thuốc chống nôn… có thể gây mệt, mất ngủ hoặc buồn ngủ ban ngày.
• Xét nghiệm hiện có: mức độ thiếu máu, rối loạn điện giải, suy tạng nếu đã được làm; ghi chú những xét nghiệm còn chờ kết quả.
• Hành động: báo bác sĩ khi có dấu hiệu nặng (mệt tăng nhanh, khó thở, choáng, thay đổi ý thức); đề xuất điều chỉnh thuốc, tư vấn dinh dưỡng, lập kế hoạch xen kẽ vận động nhẹ – nghỉ ngơi có chủ đích; hỗ trợ tâm lý và giáo dục sức khỏe cho người bệnh và gia đình.

Với người bệnh thiếu máu thiếu sắt được kê viên sắt uống, điều dưỡng cần giải thích rõ: dùng thuốc đúng đơn, thời điểm uống theo hướng dẫn của cơ sở điều trị, không tự ý tăng giảm liều; một số thay đổi như phân sẫm màu hơn, táo bón có thể gặp; phải để thuốc xa tầm với trẻ em; nhắc người bệnh tái khám đánh giá đáp ứng và các xét nghiệm theo lịch. Khi thấy phân đen loãng như hắc ín, kèm choáng, đau bụng hoặc nôn máu, cần đến ngay cơ sở y tế và thông báo thuốc đang dùng.

Sai lầm thường gặp

Báo cáo và đánh giá lại

Khi người bệnh xuất viện trong lúc kết quả sinh thiết hoặc xét nghiệm quan trọng còn chờ, điều dưỡng cần tham gia bảo đảm chuyển tiếp an toàn:

1. Ghi rõ trong hồ sơ và giấy ra viện: loại xét nghiệm đang chờ, ngày thực hiện, nơi thực hiện.
2. Xác định người chịu trách nhiệm xem kết quả (bác sĩ điều trị, phòng khám…) và cách liên hệ.
3. Nêu thời gian dự kiến có kết quả và cách người bệnh có thể nhận thông tin (tái khám, hệ thống hồ sơ điện tử… nếu có).
4. Bàn giao có cấu trúc cho nơi tiếp nhận (khoa khác, tuyến dưới, bác sĩ gia đình): chẩn đoán, điều trị đã thực hiện, thuốc hiện dùng, xét nghiệm đang chờ, kế hoạch theo dõi.
5. Đánh giá lại hiểu biết của người bệnh: yêu cầu họ nhắc lại kế hoạch, lịch hẹn, dấu hiệu cần quay lại sớm; điều chỉnh, bổ sung giải thích nếu còn hiểu sai hoặc thiếu.

Trong suốt quá trình, điều dưỡng cần tuân thủ nguyên tắc an toàn người bệnh: giao tiếp rõ ràng, xác nhận hai chiều, ghi chép kịp thời và chia sẻ thông tin cần thiết trong nhóm chăm sóc.

Ghi nhớ nhanh

• Mệt kéo dài ở người bệnh huyết học – ung thư luôn cần đánh giá toàn diện, không xem là “chuyện thường” nếu làm giảm chức năng hoặc mới xuất hiện.
• Khi đánh giá mệt: nghĩ tới thiếu máu, đau, rối loạn giấc ngủ, dinh dưỡng, thuốc, trầm cảm và mức hoạt động hằng ngày.
• Viên sắt uống: dùng đúng y lệnh, giải thích trước về phân sẫm và táo bón; cảnh báo dấu hiệu mất máu tiêu hóa cần đi viện ngay.
• Chuyển tiếp chăm sóc an toàn khi còn xét nghiệm chờ: phải ghi rõ xét nghiệm, người chịu trách nhiệm xem, thời gian dự kiến và cách người bệnh nhận thông tin.
• Luôn kiểm tra y lệnh, hướng dẫn và quy trình hiện hành của cơ sở để cập nhật chỉ định, cách dùng thuốc và quy trình bàn giao.