Khung cốt lõi

Táo bón do opioid rất thường gặp, đặc biệt ở người bệnh ít vận động. Điều dưỡng cần chủ động phòng ngừa, không chờ đến khi người bệnh than khó chịu. Năng lực cốt lõi gồm: thu thập thông tin đại tiện, nhận diện nguy cơ, lập kế hoạch chăm sóc an toàn, phối hợp đa ngành và giáo dục người bệnh, gia đình. Theo chuẩn năng lực điều dưỡng và khuyến cáo an toàn người bệnh, mọi can thiệp đều phải cá thể hóa, tôn trọng người bệnh và tuân thủ y lệnh, quy trình hiện hành.

Bốn trụ cột phòng ngừa: cân bằng dịch, dinh dưỡng phù hợp, vận động tối đa có thể và dùng thuốc nhuận tràng dự phòng khi có chỉ định. Cần đánh giá chống chỉ định trước mọi thay đổi về dịch, chất xơ hay vận động.

Đánh giá và hành động

Đánh giá ban đầu là nền tảng để chọn chiến lược phòng ngừa phù hợp. Điều dưỡng cần hỏi kín đáo, bảo đảm riêng tư.

• Hỏi thói quen đại tiện: số lần/tuần, thời điểm trong ngày, cần rặn nhiều hay không, cảm giác chưa hết phân.
• Hỏi tiền sử: táo bón mạn, bệnh tiêu hóa, phẫu thuật ổ bụng, bệnh thần kinh, dùng thuốc gây táo bón khác.
• Đánh giá vận động: người bệnh tự đi lại, cần trợ giúp hay nằm tại giường; nguy cơ té ngã.
• Đánh giá dịch và dinh dưỡng: lượng dịch theo y lệnh, chế độ ăn, khả năng ăn uống, buồn nôn.
• Khám bụng cơ bản: chướng bụng, đau, âm ruột (theo phạm vi thực hành được phân công và quy trình cơ sở).

Sau đánh giá, điều dưỡng phối hợp bác sĩ và nhóm điều trị để xây dựng kế hoạch. Một số hành động thường áp dụng nếu không chống chỉ định:

• Sắp xếp giờ đi vệ sinh cố định mỗi ngày, ưu tiên trùng với thói quen cũ của người bệnh.
• Khuyến khích uống đủ dịch theo y lệnh; chia nhỏ lượng trong ngày.
• Bổ sung chất xơ trong bữa ăn nếu người bệnh dung nạp được và không có chống chỉ định.
• Hướng dẫn vận động: trở mình, ngồi dậy, tập chân tay trên giường hoặc đi lại với trợ giúp.
• Thực hiện thuốc nhuận tràng dự phòng đúng y lệnh, theo dõi hiệu quả và tác dụng không mong muốn.

Sai lầm thường gặp

• Chỉ hỏi “có táo bón không?” mà không làm rõ số lần đi tiêu, thói quen và thay đổi gần đây.
• Chờ người bệnh than phiền mới can thiệp, bỏ qua dự phòng ngay khi bắt đầu dùng opioid đều đặn.
• Khuyến khích uống thật nhiều nước hoặc ăn nhiều chất xơ mà không kiểm tra y lệnh dịch, bệnh tim – thận – gan.
• Bỏ qua vận động vì nghĩ người bệnh “ít đi lại được”, không khai thác các bài tập an toàn trên giường.
• Tự ý thay đổi liều hoặc loại thuốc nhuận tràng, không báo bác sĩ khi người bệnh không đi tiêu nhiều ngày.
• Ghi chép sơ sài, chỉ ghi “BM bình thường” mà không nêu số lần, tính chất phân, mức độ gắng sức.

Báo cáo và đánh giá lại

Người bệnh dùng opioid cần theo dõi liên tục. Điều dưỡng phải chủ động báo cáo khi có dấu hiệu cảnh báo như: không đi tiêu nhiều ngày so với thói quen, bụng chướng tăng, đau bụng, nôn, không trung tiện, hoặc thay đổi ý thức. Báo cáo đầy đủ giúp nhóm điều trị cân nhắc điều chỉnh thuốc giảm đau, thuốc nhuận tràng hoặc chỉ định thăm dò thêm.

Đánh giá lại cần thực hiện định kỳ: xem người bệnh có đạt mục tiêu (đi tiêu gần với thói quen cũ, không quá gắng sức, không đau nhiều khi đại tiện) và có tác dụng phụ do can thiệp hay không. Mọi thay đổi kế hoạch phải dựa trên đánh giá mới, thảo luận với người bệnh, gia đình và nhóm điều trị, đồng thời cập nhật hồ sơ điều dưỡng rõ ràng, kịp thời.

Ghi nhớ nhanh

• Luôn đánh giá thói quen đại tiện trước khi người bệnh bắt đầu dùng opioid đều đặn.
• Phòng ngừa từ đầu bằng dịch – dinh dưỡng – vận động – thuốc nhuận tràng theo y lệnh, không chờ táo bón xảy ra.
• Luôn kiểm tra chống chỉ định trước khi khuyến khích uống nước, tăng chất xơ hay vận động.
• Ghi chép cụ thể: ngày, giờ, số lần đi tiêu, tính chất phân, mức độ gắng sức và khó chịu liên quan.
• Báo cáo sớm mọi dấu hiệu bất thường cho bác sĩ và cả nhóm, tuân thủ quy trình và hướng dẫn hiện hành của cơ sở.