Khung cốt lõi
Dùng thuốc an toàn là năng lực trọng tâm của điều dưỡng. Chuẩn năng lực điều dưỡng Việt Nam nhấn mạnh: tuân thủ y lệnh, kiểm tra người bệnh, thuốc, liều, đường dùng, thời gian, ghi chép và theo dõi đáp ứng. Tài liệu an toàn người bệnh của WHO cũng coi sai sót thuốc là nhóm sự cố thường gặp nhưng có thể phòng tránh nếu nhân viên tuân thủ quy trình chuẩn, giao tiếp rõ ràng và chủ động đặt câu hỏi khi nghi ngờ.
Trong thực hành, ba tình huống dễ sai sót gồm: cho thuốc qua ống nuôi ăn, nhỏ thuốc mắt và sử dụng bơm PCA. Mỗi tình huống đều liên quan trực tiếp đến an toàn người bệnh, kỹ năng giao tiếp với gia đình và tuân thủ quy trình nội viện. Điều dưỡng cần kết hợp kiến thức dùng thuốc, phòng ngừa nhiễm khuẩn, đánh giá đau, an thần và hô hấp.
Đánh giá và hành động
Trước khi thực hiện, luôn đánh giá người bệnh, 5–7 “đúng” theo quy trình cơ sở và điều kiện an toàn môi trường. Kiểm tra y lệnh, nhãn thuốc, hạn dùng và tương thích đường dùng.
Thuốc qua ống nuôi ăn
- Đánh giá: vị trí ống, khả năng hấp thu, nguy cơ sặc, tình trạng dịch và điện giải; loại thuốc (uống nguyên viên, viên giải phóng kéo dài, nhai, dung dịch…).
- Hành động chính: chuẩn bị từng thuốc riêng, nghiền/pha theo hướng dẫn nhà sản xuất và quy trình bệnh viện, rửa ống trước – giữa – sau các thuốc với thể tích phù hợp y lệnh và giới hạn dịch.
Thuốc nhỏ mắt
- Đánh giá: bên mắt, tình trạng viêm, tiết dịch; khả năng hợp tác.
- Hành động chính: vệ sinh tay theo hướng dẫn WHO, kéo nhẹ mi dưới tạo túi, nhỏ đúng số giọt, tránh chạm đầu lọ vào mắt, da hoặc lông mi; để người bệnh nhắm mắt nhẹ và ấn nhẹ góc trong nếu được chỉ định nhằm giảm hấp thu toàn thân.
Giảm đau bằng PCA
- Đánh giá: mức đau, ý thức, hô hấp, hiểu biết của người bệnh; nguy cơ ức chế hô hấp.
- Hành động chính: giải thích rõ chỉ người bệnh được bấm nút; hướng dẫn gia đình không bấm hộ mà báo nhân viên nếu đau không kiểm soát; theo dõi định kỳ mức an thần, nhịp thở theo quy trình.
| Tình huống | Bước ưu tiên | Lưu ý an toàn |
|---|
| Thuốc qua ống | Kiểm tra ống → chuẩn bị từng thuốc → rửa ống giữa các thuốc | Tránh trộn tất cả thuốc chung một lần |
| Thuốc nhỏ mắt | Vệ sinh tay → tạo túi kết mạc → nhỏ thuốc | Không chạm đầu lọ vào bề mặt mắt |
| PCA | Giải thích → đánh giá đau, hô hấp → theo dõi liên tục | Chỉ người bệnh được bấm nút PCA |
Sai lầm thường gặp
- Cho nhiều thuốc qua ống nuôi ăn bằng cách trộn chung trong một bơm tiêm, không rửa ống giữa các thuốc, làm tăng nguy cơ tắc ống, tương tác thuốc và sai liều.
- Không kiểm tra đường dùng hoặc dạng bào chế, nghiền cả viên giải phóng kéo dài hoặc bao tan ở ruột, làm thay đổi hấp thu.
- Khi nhỏ mắt, để đầu lọ chạm mi hoặc giác mạc, tăng nguy cơ nhiễm khuẩn chéo và tổn thương mắt.
- Nhỏ thuốc không đúng mắt, sai số giọt, không hướng dẫn người bệnh giữ khoảng cách giữa các loại thuốc nhỏ mắt theo quy trình của cơ sở.
- Với PCA, chấp nhận cho người nhà bấm hộ vì “sợ người bệnh đau”, làm mất cơ chế tự bảo vệ trước an thần quá mức, tăng nguy cơ ức chế hô hấp.
- Không đánh giá đầy đủ ý thức và hô hấp trước và trong khi dùng PCA, chỉ dựa vào con số đau mà bỏ qua an toàn.
Báo cáo và đánh giá lại
WHO khuyến cáo xây dựng văn hóa an toàn, trong đó sai sót thuốc và gần sai sót cần được báo cáo trung thực, không trừng phạt. Điều dưỡng phải ghi nhận và báo cáo khi:
- Dùng sai thuốc, sai người bệnh, sai đường dùng, sai thời gian hoặc liều.
- Thao tác không đúng quy trình (không rửa ống, chạm đầu lọ vào mắt, người nhà bấm PCA) dù chưa gây hại rõ ràng.
Sau khi báo cáo, nhóm chăm sóc cần cùng phân tích: nguyên nhân hệ thống (quy trình, môi trường, giao tiếp, quá tải) và cá nhân (thiếu kiến thức, vội vàng), từ đó cập nhật quy trình nội bộ, nhắc lại bước kiểm tra, cải thiện giao tiếp với người bệnh – gia đình. Điều dưỡng cũng tự đánh giá lại: mình đã kiểm tra đủ chưa, đã đặt câu hỏi khi không chắc chắn chưa, đã hướng dẫn người bệnh, người nhà rõ ràng chưa.
Ghi nhớ nhanh
- Luôn kiểm tra y lệnh, người bệnh, thuốc, đường dùng, liều, thời gian và ghi chép theo quy trình hiện hành.
- Thuốc qua ống nuôi ăn: chuẩn bị từng thuốc, không trộn chung; rửa ống trước – giữa – sau; điều chỉnh thể tích rửa theo y lệnh và tình trạng dịch.
- Thuốc nhỏ mắt: rửa tay; tạo túi kết mạc; không chạm đầu lọ; nhỏ đúng mắt, đúng số giọt; nhắm mắt nhẹ và làm theo hướng dẫn cụ thể của cơ sở.
- PCA: chỉ người bệnh được bấm nút; giáo dục rõ cho gia đình; theo dõi đau, ý thức, hô hấp thường xuyên.
- Khi có nghi ngờ hoặc sai sót: ngừng thao tác nếu an toàn, báo bác sĩ hoặc điều dưỡng phụ trách, xử trí theo quy trình và báo cáo sự cố để cải tiến hệ thống.